UNESCO: AI ve Eğitim Teknolojileri – Eğitimin Geleceğine İnsan Odaklı Bir Yaklaşım

Yapay zekâ ve dijital teknolojiler eğitimde hızlı bir dönüşüm yaratıyor. Ancak teknolojinin eğitim sistemlerine girmesi, yalnızca yeni araçların kullanılmaya başlanması anlamına gelmiyor. UNESCO, eğitim teknolojilerinin kullanımını insan merkezli, etik, kapsayıcı ve eşitlikçi bir anlayış içinde ele alıyor ve teknolojinin eğitimde bir amaç değil, öğrenme ve insan gelişimini destekleyen bir araç olması gerektiğini vurguluyor.

Teknoloji bir amaç değil, eğitimsel bir araç

UNESCO'nun yaklaşımında temel soru “Hangi teknolojiyi kullanabiliriz?” değil, “Bu teknoloji eğitimsel olarak neyi geliştirebilir ve hangi koşullarda anlamlı bir katkı sağlayabilir?” sorusudur.

Bu yaklaşım, yapay zekâ da dâhil olmak üzere teknolojilerin pedagojik amaçlardan bağımsız biçimde okullara yerleştirilmesine karşı daha dikkatli bir bakış açısı ortaya koyuyor. UNESCO, teknolojinin eğitimdeki potansiyelinden yararlanırken insan haklarının, eşitliğin, kapsayıcılığın ve insanın karar verme kapasitesinin korunmasını temel ilkeler olarak ele alıyor.

Yapay zekâ öğretmenin yerini değil, kapasitesini güçlendirmeli

UNESCO'nun yapay zekâ yaklaşımının önemli unsurlarından biri öğretmenin merkezde tutulması.

Yapay zekânın öğretmeni ikame etmesinden ziyade, öğretmenin mesleki kapasitesini desteklemesi; öğretmenin pedagojik karar verme, eleştirel düşünmeyi geliştirme ve öğrencilerle insani ilişkiler kurma gibi temel rollerinin korunması gerektiği vurgulanıyor. Bu nedenle öğretmenlerin yalnızca AI araçlarını kullanmayı öğrenmesi değil, AI'ın eğitimsel, etik ve toplumsal sonuçlarını anlayabilmesi de önem taşıyor.

UNESCO bu doğrultuda 2024 yılında AI Competency Framework for Teachers ve AI Competency Framework for Students çerçevelerini geliştirdi. Böylece AI okuryazarlığı yalnızca teknik beceriler üzerinden değil; insan merkezlilik, etik, eleştirel düşünme ve sorumlu kullanım gibi boyutlarla birlikte ele alınıyor.

GenAI için etik ve güvenli bir çerçeve

UNESCO'nun 2023 yılında yayımladığı Guidance for Generative AI in Education and Research, üretken yapay zekânın eğitimde kullanımına yönelik ilk küresel rehberlerden biri olma özelliğini taşıyor.

Rehber; veri gizliliği, yaşa uygun kullanım, eşitlik, kapsayıcılık, etik, insan özerkliği ve pedagojik uygunluk gibi konuları öne çıkarıyor. Eğitim kurumlarının yalnızca teknolojinin sunduğu olanaklara değil, olası risklere ve uzun vadeli sonuçlara da bakması gerektiği belirtiliyor.

UNESCO'nun yaklaşımında özellikle dikkat çekici olan nokta, üretken yapay zekânın eğitimin temel sorunlarını tek başına çözebilecek bir araç olarak görülmemesi. Teknolojinin etkili olabilmesi için insan kapasitesi, pedagojik yaklaşım, politika, öğretmen gelişimi ve kurumsal hazırlıkla birlikte ele alınması gerekiyor.

Dijital dönüşüm okulun bütününü ilgilendiriyor

Eğitim teknolojilerinin etkisi yalnızca sınıfta kullanılan araçlarla sınırlı değil. Dijital dönüşüm; öğretmen yeterliklerinden ölçme-değerlendirmeye, öğrenci deneyiminden okul yönetimine, veri kullanımından eğitim politikalarına kadar okul sisteminin farklı boyutlarını etkiliyor.

Bu nedenle teknoloji entegrasyonu, tek bir proje veya tek bir eğitim programı olarak değil, okulun genel gelişim stratejisinin bir parçası olarak ele alınmalı. UNESCO da ülkeler ve eğitim kurumlarıyla çalışırken teknoloji kullanımını araştırma, politika geliştirme, öğretmen ve öğrenci yetkinlikleri ve dijital öğrenme uygulamalarıyla birlikte değerlendiriyor.

Okullar için neden önemli?

UNESCO'nun AI ve eğitim teknolojilerine ilişkin yaklaşımı, güncel teknolojileri takip etmenin ötesinde bir bakış açısı sunuyor. Her yeni teknolojinin okula alınması gerekmediği gibi, teknolojik dönüşümün okulun diğer gelişim alanlarının önüne geçmesi de gerekmiyor.

Yapay zekâ; öğretmen gelişimi, öğrenme-öğretme süreçleri, ölçme-değerlendirme, öğrenci deneyimi, okul yönetimi ve etik politikalarla birlikte değerlendirilmesi gereken bir değişim alanı.

Bu nedenle okullar için asıl soru yalnızca “AI kullanıyor muyuz?” değil; “AI ve diğer teknolojileri okulun eğitimsel amaçları, insan kapasitesi ve bütünsel gelişim hedefleriyle ne ölçüde uyumlu biçimde kullanıyoruz?” sorusudur.

UNESCO'nun yaklaşımı, teknolojik yenilikleri takip ederken okulun temel amacını gözden kaçırmayan; insanı, pedagojiyi ve eğitimsel amacı teknolojinin önünde tutan sürdürülebilir bir dijital dönüşüm anlayışına işaret ediyor.

Kaynak: UNESCO, AI and Technologies in Education; Guidance for Generative AI in Education and Research; AI Competency Frameworks for Teachers and Students.